مىباشد . علاوه بر اين‌ها سزاوار نيست كه ما اين كيفرهاى مادّى را نهايت كيفرها بدانيم ، بلكه اين‌ها وسيلهء آزردن اخلاقى آنهاست . بنابراين ؛ هدف اصلى از انداختن آنان در اين جاى تنگ و سخت ، آتش نيست ، به آن مقدارى كه ذلّت و خوارى مورد نظر است : « رَبَّنا إِنَّكَ مَنْ تُدْخِلِ النَّارَ فَقَدْ أَخْزَيْتَهُ . » « 1 » . و از جمله چيزهايى كه به نگون‌بختى آنان مىافزايد ، اين است كه آنها در اين درد و رنج‌هاى اخلاقى و مادّى هرگز در پيرامون خود قلبى مهربان و تسلّىدهنده نمىيابند ، بلكه روابط دوستى كه در گذشته بوده است ، با آنچه كه پيش مىآيد ، در آن روز قطع مىشود ، اين روابط در جاى خودش همسايگان بدى براى اين دوستان پيشين بوده است ، هرگز بين آنها در آن روز جز خصومت و دشمنى چيزى نيست : « إِنَّ ذلِكَ لَحَقٌّ تَخاصُمُ أَهْلِ النَّارِ . » « 2 » . و بغض و كينه : « الْأَخِلَّاءُ يَوْمَئِذٍ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ إِلَّا الْمُتَّقِينَ . » « 3 » . و لعن و نفرين به يكديگر : « كُلَّما دَخَلَتْ أُمَّةٌ لَعَنَتْ أُخْتَها . » « 4 » ، « ثُمَّ يَوْمَ الْقِيامَةِ يَكْفُرُ بَعْضُكُمْ بِبَعْضٍ وَ يَلْعَنُ بَعْضُكُمْ بَعْضاً . » « 5 » . البتّه منظور ما از اين تقسيم‌بندى و اين نصوص و آيات مشخّص آن است كه به خواننده احساس دقيقى نسبت به روش تبليغى بدهيم كه قرآن آن را پى گرفته است ، و به نسبتى كه در مجموع هر طريقى از طرق آن را تجسّم مىبخشد . و ما نظر به غناى اسلوب قرآنى مدّعى نيستيم كه شمارگان مبرّا از خطا را پيشنهاد كرده‌ايم ، بلكه دست‌كم پديده‌هاى اصلى را در جدول‌ها - هركدام را در محدودهء خاصّ خودش - مطرح كرديم و تصوّر مىكنيم كه وارد كردن هر نوع تعديلى به آن‌ها كم‌اهمّيّت خواهد بود ، ولى ما براى اين‌كه نتيجهء اين بحث را روشن كنيم ، معتقديم كه مفيد خواهد بود در يك جدول اجمالى به نحو ذيل آن را تلخيص كنيم :

--> ( 1 ) - آل عمران ( 3 ) آيهء 192 ، توبه / 63 ، هود / 60 : بار الها ! هركه را تو ( بر اثر اعمالش ) به دوزخ افكنى ، او را خوار و رسوا ساخته‌اى . ( 2 ) - ص ( 38 ) آيهء 64 : اين يك واقعيّت است ، گفت‌وگوهاى خصمانهء دوزخيان . ( 3 ) - زخرف ( 43 ) آيهء 67 : دوستان در آن روز ( حساب ) دشمن يكديگرند ، جز پرهيزگاران . ( 4 ) - اعراف ( 7 ) آيه 38 : هر دسته‌اى كه وارد دوزخ مىشوند ، به ديگرى لعن و نفرين مىكنند . ( 5 ) - عنكبوت ( 29 ) آيهء 25 : سپس روز قيامت از يكديگر بيزارى مىجوييد و يكديگر را لعن مىكنيد .